1388/08/10

مقدمه

غده‌هاي ترشحي درون ريز ترشحات خود را به درون جريان خون مي‌ريزند، به همين دليل به نام غده‌هاي بدون مجرا شناخته شده‌اند. همه غده‌هاي ترشحي درون ريز فعاليت خود را در اثر تحريكات خارجي ، نظير هورمونهاي مترشحه از غده هيپوفيز با ايجاد تغييراتي در تركيبات خون انجام مي‌دهند. ترشحات اين غده‌ها با فعاليت غده‌هاي توليد مثل ، شيردهي غده پستاني ، تخمك گذاري ، فعال نگه داشتن حجم زرد ، ايجاد FSH ، بارداري ، زايمان ، تنظيم آب و نمكهاي بدن ، تنظيم آندروژن ، تنظيم فسفر و كلسيم خون سر و كار دارد. اين غده‌ها از دستگاههاي مهم بدن به شمار مي‌روند.

مكانيسم عمل غده‌هاي درون ريز

غده‌هاي ترشحي درون ريز از طريق سنتز هورمونهايي با وزن مولكولي كم و آزاد كردن آنها به فضاي پيرامون رگهاي خوني ، اعمال فيزيولوژيكي بدن را تنظيم و هماهنگ مي‌كنند. هورمونها پس از عبور از رگها ، بر روي سلولهاي هدف كه با محل آزاد شدن هورمون فاصله دارند اثر مي‌گذارند. اكثر هورمونها مانند پروتئينها كه در چربي نامحلول‌اند و در نتيجه نمي‌توانند از پلاسمالماي سلولهاي هدف عبور كنند با تاثير بر مولكولهاي گيرنده‌هاي غشايي ، آدنيل سيكلاز را فعال مي‌كنند اين آنزيم غلظت درون سلولي CAMP را افزايش مي‌دهد.

CAMP
با فسفريل‌دار كردن از پلاسمالما عبور كرده و مستقيما بر سلول هدف تاثير مي‌كنند. هورمونهاي ديگر مانند اپي‌نفرين به نسبت نوع گيرنده موجود تحريك شده، بر روي پلاسمالماي ماهيچه و عصب اثر مي‌گذارند و چون اين سلولها مي‌توانند بوسيله گيرنده‌هاي گوناگون به طرق مختلف به يك هورمون واكنش دهند بنابراين يك هورمون مشخص مي‌تواند باعث ايجاد واكنش در يك نوع سلول خاص يا واكنشهاي مختلف در انواع مختلف در انواع مختلف سلول شده است. غده‌هاي ترشحي درون ريز بدون مجرا هستند و بطور كامل به دستگاه گردش خون وابسته‌اند.

غده‌هاي درون ريز در بدن زيادند مانند جزاير لانگرهانس در لوزوالمعده ، سلولهاي بينابيني يا ليديگ در بيضه و غده‌هاي هيپوفيز ، تيروئيد ، پاراتيروئيد ، غده‌هاي فوق كليوي و اپي‌فيز.

 

 

غده هيپوفيز

 

غده هيپوفيز

هيپوفيز غده‌اي بسيار فعال است و در گسترده وسيعي هورمونهاي مختلف را توليد مي‌كند. چون فعاليت ترشحي ديگر غده‌هاي بدن را تنظيم مي‌كند به نام فرمانده غده‌ها خوانده مي‌شود. هر چند كه كار غده هيپوفيز توسط هورمونهاي هيپوتالاموس كنترل مي‌شود. هيپوفيز داراي دو ناحيه اصلي از دو منشا مختلف است: ناحيه آدنوهيپوفيز كه از اكتودرم دهاني در جنين منشا مي‌گيرد و داراي بخشهايي مانند بخش لوله‌اي ، لوب پيشين و بخش مياني است. و نوروهيپوفيز كه منشا اكتودرم عصبي در جنين است و شامل ساقه عصبي (ساقه قيفي) ، برآمدگي مياني لوب پسين است

 

هورمونهاي غده هيپوفيز

·         هورمون رشد: هورمون رشد پروتئين ساده‌اي است كه رشد بدن را از طريق افزايش سنتز پروتئين در انواع سلولها تحريك مي‌كند. در كودكي كمبود آن باعث كوتولگي مي‌شود. و توليد زياد آن باعث آكرومگالي مي‌شود كه با بزرگ شدن استخوانهاي پهن مانند دست و پا و جمجمه صورت مي‌گيرد.

·         پرولاكتين: پروتئيني ساده‌اي است كه ترشحات حبابهاي غده پستاني را تحريك مي‌كند و باعث رشد اين غده مي‌شود. پرولاكتين در زنان شيرده بيشتر ترشح مي‌شود.

·         ACTH: پلي‌پپتيدي است كه هيپرتروفي طبقه رشته‌اي و شبكه غده فوق كليوي و آزاد شدن گلوكوكورتيكوئيد را تحريك مي‌كند.

·         TSH: گليكوپروتئيني است كه ترشح هورمون تيروئيد را تحريك مي‌كند.

·         FSH: نوعي گليكوپروتئين است كه رشد فوليكولهاي اوليه را در جنس ماده و اسپرماتوژنز را در جنس نر آغاز مي‌كند.

·         LH: نوعي گليكوپروتئين است كه بر روي سلولهاي بينابيني غده‌هاي تناسلي نر اثر مي‌گذارد و باعث توليد تستوسترون از آنها مي‌شود. و در زن باعث توليد استروژن و تخمگذاري مي‌شود و باعث تشكيل جسم زرد پس از تخمك گذاري مي‌شود و هر دو گنادوتروپين مذكور توسط سلولهاي گنادوتروپ ساخته مي‌شوند.



هورمون رشد

 

غده تيروئيد

تيروئيد فوليكولهايي دارد كه سلولهاي پوششي آن دو هورمون تيروكسين و تري‌يدوتيروئين ترشح مي‌كنند. هورمونهاي تيروئيد در بدن بخشهاي مهمي دارند از جمله آنكه متابوليسم اكسيدايتو (اكسايشي) را افزايش مي‌دهد در نتيجه ميزان متابوليسم پايه‌اي را بالا مي‌برند اين عمل اثر زيادي بر كبد و ماهيچه‌هاي مخطط و ماهيچه قلب دارد.

در حالي كه مغز ، غده‌هاي تناسلي و ماهيچه صاف واكنشي نسبت به آن نشان نمي‌دهند. در تنظيم دماي بدن دخالت دارند، يعني چربي را به گرما تبديل مي‌كند. باعث بلوغ بافتي مي‌شوند، بر روي تكوين اعصاب ماهيچه و اسكلت بدن و دستگاه توليد مثل اثر مي‌گذارند. فقدان هورمونهاي تيروئيد به هنگام رشد و نمو جنين باعث عدم رشد اين سيستمها مي‌شود.

غده پاراتيروئيد

پاراتيروئيد از سومين و چهارمين كيسه حلقي منشا مي‌گيرد. در واقع پاراتيروئيد به صورت چهار غده بسيار كوچك در درون كپسول تيروئيد قرار دارند. پاراتيروئيد داراي كپسول اختصاصي است كه به درون رفته و آن را به لوبولهاي ناقص تقسيم مي‌كنند. هورمون پاراتيروئيد در اثر كاهش كلسيم خون آزاد مي‌شود. ميزان طبيعي كلسيم را با خارج كردن كلسيم از استخوان و افزايش آن حفظ مي‌كند.

افزايش كلسيم خون باعث ايجاد اختلالاتي در سيستم هدايت قلب و ذخيره كلسيم در كليه مي‌شود و در نتيجه كليه از كار مي‌افتد. ويتامين D قابليت جذب كلسيم از روده را بالا مي‌برد. فعاليتهاي ترشحي سلولهاي پارافوليكولي و سلولهاي پاراتيروئيد به ميزان كلسيم خون بستگي كامل دارد و هيچ يك مستقيما بوسيله غده هيپوفيز كنترل نمي‌شوند.

غده فوق كليوي

اين غده در درون بافت چربي پيرامون كليه ، روي قطب مياني- سري كليه‌ها قرار دارد. در اصل دو غده درون ريز در درون يك كپسول پيوندي جاي دارند يك قشر بيروني و يك مغز دروني. قشر غده فوق كليوي سه ناحيه محتدالمركز دارد: ناحيه حلقوي بيروني ، ناحيه نازك مياني كه از دستجات سلولهاي استوانه‌اي و هرمي تشكيل يافته و به شكل رشته‌اي قرار مي‌گيرند و دروني‌ترين ناحيه كه شبكه طنابهاي سلولي را مي‌سازد و روي مغز غده قرار دارد.

قشر غده فوق كليوي 3 نوع هورمون ترشح مي‌كند. هورمون مينرا كورتيكوئيد ، آلدسترون و دئوكسي كورتيكوسترون. سلولهاي كرومافيني مغز فوق كليوي سلولهاي اپي‌‌تليال نامنظم‌اند اين نام به دليل واكنش سلولهاي مذكور به بيكرومات پتاسيم و اكسيد شدن كاته كولامينها به آنها داده شده است. دو نوع سلول كرومافيني شناخته شده كه يكي اپي‌نفرين و ديگري نوراپي‌نفرين را توليد مي‌كند.

اپي‌فيز

در طي مراحل تكامل ، اپي‌تالاموس به عنوان چشم و حس كننده گرما بوده است. در پستانداران اپي تالاموس همان اپي‌فيز يا جسم صنوبري است كه فعاليت ترشحي آن بوسيله گرماي نور كه در اعصاب چشم منعكس مي‌شود صورت مي‌گيرد. اپي‌فيز موادي مانند ملاتونين توليد مي‌كند. در دوزيستان ملاتونين سفيد رنگي توليد مي‌كند ولي در پستانداران چنين نيست. اپي‌فيز انسان بر فعاليت ترشح ريتمي بعضي از غده‌هاي ترشحي ، به تناسب طول مدت اين گونه تاثيرات اغلب ممكن است بر اثر تاثير ملاتونين بر هيپوتالاموس صورت بگيرد. اپي‌فيز با ساختاري ساده كار مهم كنترل رشد غده‌هاي تناسلي را بر عهده دارد.


لوزوالمعده

 

لوزوالمعده

لوزوالمعده دو كار مهم انجام مي دهد. تهيه و آزاد كردن آنزيمهاي گوارشي (برون ريز) و تهيه و آزاد كردن هورمونهايي كه بر روي متابوليسم كربوهيدراتها اثر مي‌گذارند (درون ريز). اين دو عمل بوسيله دو ساختار بافتي مجزا در لوزوالمعده صورت مي‌گيرد. سلولهاي درون ريز به شكل خوشه مدوري به نام جزاير لانگراهانس است كه در بين حبابهاي برون ريز و مجاري آن پراكنده‌اند. در مجاورت هر سلول ، مويرگ قرار دارد تا هورمون ترشح شده مستقيما به داخل خون جريان يابد. چندين سلول در جزاير لانگرهانس وجود دارد. سلولهاي آلفا كه گاسترين و گلوكاگون و سلولهاي بتا كه انسولين ترشح مي‌كنند.

مباحث مرتبط با عنوان

·         انسولين

·         غدد فوق كليوي

·         غده تيروئيد

·         غده پاراتيروئيد

·         غده هيپوفيز

·         هورمون رشد

·         لوزوالمعده

·         كبد

غدد درون ريز

غده هاي درون ريز، هورمون ها را توليد مي كنند. هورمون ها موادي شيميايي هستند كه در جريان خون وجود دارند و فرآيندهاي قسمت هاي ديگر بدن را كنترل مي كنند. اين فرآيندها عبارتند از متابوليسم (واكنش هايي شيميايي كه به طور مداوم در بدن رخ مي دهند). پاسخ به استرس، رشد و تكامل جنسي. اين مجموعه شامل غده ها و ساير سلول هاي توليد كننده هورمون هستند. غده هايي مثل هيپوفيز، فوق كليه و تيروييد اعضايي هستند كه تنها كاركرد آنها توليد هورمون هاي اختصاصي است. ساير اعضا و بافت ها مثل تخمدان ها، بيضه ها، قلب و كليه ها نيز حاوي سلول هاي توليد كننده هورمون هستند.

 

غده هيپوفيز و هيپوتالاموس

غده هيپوفيز در قاعده مغز قرار دارد. اين غده به عنوان »غده رئيس« شناخته مي شود، چون هورمون هايي را توليد مي كند كه بافت درون ريز واقـع در سـاير غده ها و اعضا را تحريك و كنترل مي كند. همچنين هورمون هايي را ترشح مي كند كه رشد بدن، حجم ادرار و انقباض رحم را در طول زايمان كنترل مي كنند. هيپوتالاموس بخشي از مغز است كه با غده هيپوفيز ارتباط دارد. هيپوتالاموس، هورمون هايي به نام عوامل آزاد كننده را ترشح مي كند كه كاركرد هيپوفيز را كنتـرل مي كنند و به عنوان رابط بين دستگاه هاي عـصبي و غـدد درون ريز عمـل مي كنند.

 

غده پينه آل

غده پينه آل در عمق مغز قرار دارد. كاركرد دقيق آن هنوز مشخيص نيست. البته معلوم شده است كه اين غده هورموني به نام ملاتونين را ترشح مي كند كه گمان مي رود با چرخه روزانه خواب و بيداري مرتبط باشد.

 

غده هاي تيروييد و پاراتيروييد

غده تيروييد كه در گردن واقع است، هورمون هايي را توليد مي كند كه متابوليسم را تنظيم مي كنند. همچنين برخي از سلول هاي تيروييد، هورمون كلسي تونين را ترشح مي كنند كه غلظت خوني كلسيم را كاهش مي دهد. چهار غده پاراتيروييد واقع در پشت تيروييد هورموني را توليد مي كنند كه غلظت خوني كلسيم و فسفات را تنظيم مي كند. كلسيم براي سلامت استخوان ها حياتي است و به همراه فسفات، نقش مهمي را در كاركرد عصب و عضله ايفا مي كند.

 

غده هاي فوق كليه

غده هاي فوق كليه در بالاي كليه قرار دارند. هر غده يك قشر لايه خارجي و يك مدولا (مركز) دارد. قشر، هورمون هاي كورتيكواستروييدي يا كورتوني (كه در كـمك بـه تنظيم غلظت خوني نمك و قند نقـش دارند) و مقادير كم هـورمـون هـاي جنسي مردانه (كه ايجاد برخي از مشخصات جنسي مردانه را تحريك مي كنند) را توليد مي كند. مدولا، اپي نفرين (آدرنالين) و نوراپي نفرين (نورآدرنالين)، را ترشح مي كند كه در پاسخ به استرس (واكنشي كه »پاسخ جنگ و گريز« نام دارد)، ضربان قلب و خونرساني به عضلات را افزايش مي دهند.

 

لوزالمعده

لوزالمعده پشت معده قرار دارد. لوزالمعده مايعات گوارش كننده اي توليد مي كند كه به تجزيه غذا كمك مي كنند. همچنين هورمون هاي انسولين و گلوكاگون را ترشح مي كند كه نقش مهمي را در تنظيم سطح گلوكز خون (قندي كه منبع اصلي انرژي بدن به شمار مي رود) ايفا مي كنند.

 

تخمدان ها

تخمدان ها در دو طرف رحم قرار گـرفته اند. آنها تخمـك ها را آزاد مي كنند و هـورمون هاي جنسي زنانه يعني پروژسترون و استروژن را مي سازند كه چرخه قاعدگي را تنظيم مي كنند. استروژن همچنين باعث ايجاد برخي از مشخصات جنسي زنانه از جمله بزرگ شدن پستان ها مي شود.

 

بيضه ها

بيضه ها در كيسه اي از پوست و عضلات به نام كيسه بيضه (اسكروتوم) قرار دارند. آنها توليد اسپرم و ترشح هورمون جنسي مردانه يعني تستوسترون را برعهده دارند. اين هورمون مسؤول شروع بلوغ و ايجاد مشخصات جنسي ثانويه مردانه از جمله موي صورت است.

 

<< صفحه قبل

بازگشت به صفحه مطالب پزشكي

 

هورمون

از ويكي‌پديا، دانشنامهٔ آزاد

پرش به: ناوبري, جستجو

هورمون ماده‌اي شيميايي است كه در غدد درون‌ريز ساخته شده و به داخل جريان خون مي‌ريزد. اين ماده روي سلول‌هاي هدف گيرنده دارد و با نشستن روي آن اعمال سلول را تغيير مي‌دهد. مقدار هورمون‌ها توسط ارتباطات پيچيده اعضاي دستگاه درونريز با هم و با دستگاه عصبي تنظيم مي‌شود.

در بدن انسان دو نوع هورمون وجود دارد: هورمون‌هاي استروييدي و آمينو اسيدي. گيرنده‌هاي هورمون‌هاي امينو اسيدي در روي سلول‌هاي هدف قرار دارد و گيرنده‌هاي هرمون هاي استروييدي در درون سيتوپلاسم و يا روي هسته قرار دارند.

هيپوتالاموس (به انگليسي Hypothalamus) غده‌اي است در مغز، كه دستگاه عصبي را با كمك هيپوفيز به دستگاه غدد درون‌ريز متصل مي‌كند. هيپوتالاموس كلمه‌اي است يوناني به معني «زير ِ تالاموس». هيپوتالاموس در اكثر پستانداران يافت مي‌شود و خصوصيات متفاوتي در دو جنس مذكر و مونث دارد.

هيپوتالاموس دماي بدن، گرسنگي، تشنگي و سيكل زماني بدن را تنظيم مي‌كند.

آسيب هيپوتالاموس مايه اختلال در چندين فعاليت نباتي و برخي فعاليتهاي انگيزشي مانند غريزه جنسي، مبارزه طلبي، و احساس گرسنگي مي‌شود. هيپوتالاموس در هيجان‌ها (احساسات) نيز نقش دارد. بخشهاي پهلويي، به گونه ويژه، به نظر مي‌آيد كه با احساس لذت و خشم مربوط باشند، درحالي كه به خشمي آني به بيزاري، احساسات ناخوشايند و گرايش به خنده‌هاي بلند و غيرقابل مهار ربط داده مي‌شود. ولي به گونه كلي هيپوتالاموس به بيشتر به ابراز احساسات مربوط مي‌شود. هنگامي كه نشانه‌هاي فيزيكي احساسات پيدايش مي‌كنند، خطر احتمالي برآمده از آنها از راه هيپوتالاموس به سيستم ليمبيك و سرانجام به هسته پيش مغز منتقل مي‌شود كه مايه افزايش نگراني مي‌گردد.

 

مكان هيپوتالاموس در زير تالاموس

 

 

غده هيپوفيز يك غده درونريز است. اين غده در زير مغز جاي دارد. اختلال آن موجب افزايش بيش از حد قد مي‌شود.

هيپوفيز يا pituitary gland ، غده كوچكي است در زير مغز و درون حفره استخوان شب پره كه ۰٫۵ تا ۱٫۵ گرم وزن دارد. از نظر جنيني داراي منشا دو گانه عصبي و اكتودومي است. اين غده شامل دو قسمت است: نوروهيپوفيز يا هيپوفيز عصبي كه در ارتباط با بطن سوم مغزي است و آدنوهيپوفيز يا هيپوفيز غده‌اي.

اين نوشتار مربوط به دانش پزشكي، خُرد است. با گسترش آن به ويكي‌پديا كمك كنيد.

برگرف